صدوق براى علم آموزى به شهرهاى زيادى سفر كرد و در هريك از اين سفرها در محضر بزرگان ، حديث شنيد . شمار مشايخ او را به 252 تن رسانده‌اند . « 1 » شيخ صدوق در سال 381 هجرى در رى درگذشت و در همان شهر به خاك سپرده شد . از شيخ صدوق آثار فراوانى بر جاى مانده است . شيخ طوسى مجموع آثار او را سيصد اثر دانسته و خود چهل مورد را نام برده است . « 2 » از اين ميان مىتوان از آثارى چون اعتقادات الامامية ، الامالى ، كمال الدين و تمام النعمة ياد كرد كه بيشتر به جنبه‌هاى كلامى مربوط مىشوند . كتاب ارزشمند من لا يحضره الفقيه ، كه يكى از مجموعه‌هاى حديثى - فقهى معتبر شيعه است ، از او است . « 3 » 4 . شيخ مفيد : ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن نعمان مشهور به شيخ مفيد و ابن المعلم . او در سال 336 هجرى در عكبرا ، شهرى بر كرانه خاورى دجله ديده به جهان گشود و به سال 413 هجرى در بغداد درگذشت . از استادان وى مىتوان از ابن قولويه ( م 368 ه . ق ) صاحب كامل الزيارات و شيخ صدوق ( م 381 ه . ق ) نام برد . « 4 » در گزارشى تحليلى كه مرحوم سيد عبد العزيز طباطبايى از آثار شيخ مفيد به دست مىدهد ، اين نكته را نيز يادآورى مىكند كه از مجموعه آثار او افزون بر نود اثر ، يعنى نيمى از آثار شناخته شده ، به مباحث كلامى شيعى اختصاص دارد و به دفاع از عقايد شيعه ، تهذيب آنها و مباحثى از اين دست مىپردازد و از اين نود و نه اثر نيز سى و سه فقرهء آنها مربوط به مسئله امامت و جزئيات و فروع آن است . « 5 » مهم‌ترين آثار وى عبارتند از : اوائل المقالات ، تصحيح الاعتقاد ، الجمل و الارشاد .

--> ( 1 ) . ر . ك : غفارى ، مقدمهء معانى الاخبار ، ص 37 - 66 . ( 2 ) . ر . ك : طوسى ، الفهرست ، ص 304 . ( 3 ) . ر . ك : گرجى ، تاريخ فقه و فقها ، ص 130 - 135 . ( 4 ) . ر . ك : صابرى ، تاريخ فرق اسلامى ، ج 2 ، ص 239 - 243 . ( 5 ) . ر . ك : طباطبايى ، « الشيخ المفيد عطاؤه الفكرى الخالد » ، حياة الشيخ المفيد ، مقدمه سلسلة مؤلفات الشيخ المفيد ، ص 23 . ناگفته نماند طباطبايى در اثر ياد شده از سى و هشت كتاب و رساله به‌عنوان « كتاب‌هاى موجود » شيخ مفيد نام برده است ، اما مكدرموت از 172 اثر به‌عنوان آثار متيقن و از چند اثر ديگر نيز به‌عنوان آثار مشكوك و مجعول نام مىبرد . مدرسى طباطبايى نيز از ده اثر فقهى مهم شيخ مفيد ياد مىكند . اما محسن امين عاملى بيشترين تعداد اثر را نام مىبرد و از 195 عنوان كتاب و رساله ياد مىكند . بنگريد : طباطبايى ، « الشيخ المفيد و عطاؤه الفكرى الخالد » ، حياة الشيخ المفيد ، ص 16 - 149 ؛ مكدرموت ؛ انديشه‌هاى كلامى شيخ مفيد ، ص 34 - 66 ؛ مدرسى طباطبايى ، مقدمه‌اى بر فقه شيعه ، ص 68 - 71 ؛ امين ، محسن ، اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 424 .